Kontrola trzeźwości w pracy – Jak wdrożyć testy narkotykowe zgodnie z prawem?

Kontrola trzeźwości w pracy nie dotyczy wyłącznie alkoholu. W wielu firmach coraz większe znaczenie ma także sprawdzanie, czy pracownik nie znajduje się pod wpływem środków działających podobnie do alkoholu, potocznie nazywanych narkotykami. Ma to szczególne znaczenie tam, gdzie jedna błędna decyzja może zagrozić zdrowiu ludzi, bezpieczeństwu mienia, jakości usług albo ciągłości pracy zakładu. Pracodawca nie powinien jednak działać intuicyjnie ani doraźnie. Testy narkotykowe w pracy można wdrożyć tylko wtedy, gdy procedura jest oparta na przepisach, jasno opisana w dokumentach firmowych i prowadzona z poszanowaniem godności pracownika.

Kiedy kontrola trzeźwości w pracy może obejmować środki działające podobnie do alkoholu?

Przepisy obowiązujące od 21 lutego 2023 r. umożliwiają pracodawcy wprowadzenie kontroli trzeźwości oraz kontroli na obecność środków działających podobnie do alkoholu, jeżeli jest to potrzebne do ochrony życia i zdrowia pracowników lub innych osób albo do ochrony mienia. Oznacza to, że kontrola trzeźwości w pracy powinna być uzasadniona charakterem wykonywanych zadań, a nie wynikać wyłącznie z ciekawości lub ogólnej nieufności wobec zespołu. Dotyczy to między innymi stanowisk związanych z obsługą maszyn, transportem, pracą na wysokości, magazynowaniem, produkcją, ochroną, logistyką czy innymi czynnościami, przy których obniżona koncentracja może realnie zwiększać ryzyko wypadku. W praktyce pracodawca powinien najpierw odpowiedzieć sobie na pytanie, które grupy pracowników wykonują zadania o podwyższonym poziomie odpowiedzialności. Dopiero później może określić, czy testy narkotykowe w pracy mają być elementem regularnej procedury prewencyjnej, czy będą stosowane wyłącznie w sytuacji uzasadnionego podejrzenia. Warto pamiętać, że przepisy wymagają poszanowania godności i innych dóbr osobistych pracownika, dlatego badanie nie może mieć formy publicznego „sprawdzania” ani prowadzić do niepotrzebnego napiętnowania osoby badanej.

Co trzeba zapisać w regulaminie, zanim pojawią się testy narkotykowe w pracy?

Najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest przygotowanie przejrzystej procedury jeszcze przed rozpoczęciem badań. Pracodawca powinien określić zasady kontroli w układzie zbiorowym pracy, regulaminie pracy albo obwieszczeniu, jeżeli nie ma obowiązku tworzenia regulaminu. W dokumencie należy wskazać grupy pracowników objęte kontrolą, sposób jej przeprowadzania, rodzaj badania, częstotliwość, czas wykonywania testów oraz osoby upoważnione do przeprowadzenia czynności. Pracowników trzeba poinformować o wprowadzeniu kontroli co najmniej 2 tygodnie przed jej rozpoczęciem. Dobrze przygotowana procedura powinna być konkretna i łatwa do zastosowania w codziennej pracy. Warto uwzględnić w niej między innymi:

• stanowiska lub grupy stanowisk objęte badaniem, bez wskazywania pojedynczych osób w sposób dyskryminujący,
• okoliczności, w których badanie może zostać przeprowadzone, na przykład przed rozpoczęciem zmiany albo po wystąpieniu uzasadnionych objawów,
• sposób ochrony prywatności pracownika podczas pobierania próbki i odczytu wyniku,
• zasady dokumentowania wyniku dodatniego oraz postępowania, gdy pracownik kwestionuje rezultat,
• sposób zabezpieczenia użytych materiałów, instrukcji, opakowań i informacji związanych z badaniem.

Tak opisane testy narkotykowe w pracy stają się elementem systemu bezpieczeństwa, a nie działaniem przypadkowym. To ważne również dla pracowników, ponieważ jasne zasady ograniczają stres i pozwalają zrozumieć, że procedura służy ochronie całego zespołu, klientów, pacjentów, kontrahentów oraz mienia firmy.

Jakie środki obejmuje kontrola i dlaczego rodzaj testu ma znaczenie?

Rozporządzenie Ministra Zdrowia wskazuje, że środkami działającymi podobnie do alkoholu są opioidy, amfetamina i jej analogi, kokaina, kannabinoidy oraz benzodiazepiny. Badania mogą obejmować metody niewymagające badania laboratoryjnego, a także badanie krwi lub moczu w określonym trybie. W przypadku badania niewymagającego laboratorium przepisy przewidują nieinwazyjne pobranie próbki śliny i umieszczenie jej w urządzeniu do oznaczania metodą immunologiczną, zgodnie z instrukcją obsługi. Z punktu widzenia pracodawcy dobór produktu powinien wynikać z procedury oraz celu badania. Inaczej wygląda kontrola wykonywana przez pracodawcę na podstawie przepisów wewnątrzzakładowych, a inaczej sytuacja, w której sprawę przejmuje uprawniony organ. W ofercie BISAF dostępne są testy narkotykowe obejmujące między innymi produkty ze śliny, z moczu oraz z powierzchni, a także warianty wykrywające różną liczbę substancji, co ułatwia dopasowanie rozwiązania do przyjętych zasad i rodzaju ryzyka występującego w firmie.

Jak wdrożyć procedurę krok po kroku, aby ograniczyć ryzyko błędów?

Wdrożenie nie powinno zaczynać się od zakupu testów, lecz od uporządkowania zasad. Najpierw należy ustalić, czy w firmie rzeczywiście występują stanowiska, przy których obecność alkoholu lub środków działających podobnie do alkoholu może zagrozić bezpieczeństwu. Następnie warto skonsultować procedurę z osobą odpowiedzialną za kadry, BHP oraz ochronę danych. Dopiero po tym etapie można dobrać odpowiednie testy diagnostyczne, przeszkolić osoby upoważnione i poinformować pracowników o nowych zasadach. BISAF oferuje różne kategorie testów, w tym narkotesty oraz testy wspierające monitorowanie stanu zdrowia, dlatego zamówienia można dopasować do praktycznych potrzeb organizacji. Praktyczny schemat wdrożenia może wyglądać następująco:

• analiza ryzyka na stanowiskach pracy i wskazanie grup pracowników, których może dotyczyć kontrola,
• przygotowanie zapisów do regulaminu pracy, obwieszczenia albo innego właściwego aktu wewnętrznego,
• poinformowanie pracowników z wymaganym wyprzedzeniem oraz wyjaśnienie celu procedury,
• wybór rodzaju testów zgodnych z przyjętym sposobem badania i instrukcją producenta,
• przeszkolenie osób odpowiedzialnych za pobieranie próbki, odczyt wyniku i sporządzenie dokumentacji,
• opracowanie ścieżki postępowania na wypadek wyniku dodatniego, odmowy badania albo żądania weryfikacji przez uprawniony organ.

Takie podejście pomaga uniknąć najczęstszych błędów, czyli badania przypadkowych osób, braku podstawy w dokumentach wewnętrznych, nieprawidłowego przechowywania informacji albo prowadzenia kontroli w sposób naruszający prywatność pracownika.

Co zrobić, gdy wynik wskazuje obecność środka działającego podobnie do alkoholu?

Jeżeli kontrola wykaże obecność środka działającego podobnie do alkoholu albo istnieje uzasadnione podejrzenie, że pracownik stawił się do pracy po użyciu takiego środka lub zażywał go w czasie pracy, pracodawca nie powinien dopuścić go do wykonywania obowiązków. Analogiczne zasady dotyczą sytuacji związanych z alkoholem. Pracownik powinien zostać poinformowany o przyczynie odsunięcia od pracy, a dalsze działania muszą wynikać z procedury oraz przepisów. Na żądanie pracownika lub pracodawcy można wezwać uprawniony organ, który przeprowadzi albo zleci dalsze badania. Warto zadbać, aby osoby odpowiedzialne za badanie wiedziały, jak zachować spokój i poufność. Wynik dodatni nie powinien być komentowany publicznie, a informacja o nim musi trafić wyłącznie do osób, które rzeczywiście są uprawnione do jej przetwarzania. Procedura powinna przewidywać także sytuacje szczególne, na przykład przyjmowanie leków zawierających substancje z wykazu. Ministerstwo wskazuje, że o zdolności do pracy osoby przyjmującej takie leki powinien decydować lekarz, który je przepisuje, z uwzględnieniem rodzaju wykonywanej pracy.

Jak dobrać zaplecze produktowe do potrzeb firmy?

Przed zakupem warto ustalić, czy firma potrzebuje testów do kontroli prewencyjnej, działań interwencyjnych, wyposażenia działu BHP, czy uzupełnienia procedur wewnętrznych. Znaczenie ma liczba pracowników, rotacyjność zespołu, specyfika zmian, warunki przechowywania produktów oraz czytelność instrukcji. W wielu zakładach szczególnie ważny jest szybki, prosty przebieg badania, ponieważ kontrola nie powinna dezorganizować pracy ani powodować niepotrzebnych przestojów. BISAF jako sklep medyczny udostępnia produkty przydatne w organizacji zaplecza diagnostycznego, w tym testy ze śliny, testy z moczu, testy panelowe i multitesty, a także pojemniki na próbki. Dostępność różnych wariantów pozwala lepiej dopasować zamówienie do skali działania firmy oraz przyjętego modelu kontroli. Dla pracodawcy oznacza to większą wygodę zakupową, a dla osób odpowiedzialnych za BHP możliwość uporządkowania wyposażenia w jednym miejscu.